Diz kireçlenmesi nedir?
Diz kireçlenmesi, tıptaki adıyla gonartroz ya da diz osteoartriti (diz eklemindeki kıkırdağın aşınması), eklem yüzeylerini kaplayan kaygan kıkırdağın zamanla incelmesi ve bozulmasıdır. Halk arasında dizde sıvı bitmesi olarak da bilinir.
Kıkırdak inceldikçe altındaki kemik daha fazla yük alır, eklem kenarlarında osteofit (kemik çıkıntısı, halk arasında kireç denen yapı) oluşur ve eklem zarı iltihaplanarak dizde sıvı birikebilir. Bu süreç yıllar içinde yavaş ilerler; ağrının şiddeti her zaman röntgendeki görüntüyle birebir örtüşmez.
Neden olur, kimlerde görülür?
Yaş, fazla kilo, kadın cinsiyet ve ailesel yatkınlık en önemli risk etkenleridir. Geçirilmiş menisküs ya da bağ yaralanması, menisküs alınması, eklem içi kırıklar ve bacaktaki eğrilikler (O ya da X bacak) kireçlenmeyi hızlandırabilir. Ağır fiziksel iş ve uzun süre çömelmek de yükü artırır.
Belirtileri ve evreleri
Başlangıçta ağrı uzun yürüyüş, merdiven inip çıkma ve çömelmeden sonra ortaya çıkar. Sabahları ya da uzun oturduktan sonra ilk adımlarda tutukluk olur. Hastalık ilerledikçe ağrı dinlenirken ve gece de hissedilir; diz şişebilir, tam açılıp kapanamaz ve bacaktaki eğrilik belirginleşebilir.
Röntgende kireçlenme genellikle dört evrede değerlendirilir:
- Evre 1 (şüpheli): Çok hafif değişiklikler, eklem aralığı korunmuş.
- Evre 2 (hafif): Küçük kemik çıkıntıları, eklem aralığında hafif daralma.
- Evre 3 (orta): Belirgin daralma, birden fazla kemik çıkıntısı.
- Evre 4 (ileri): Eklem aralığı büyük ölçüde kapanmış; kemik kemiğe temas ve şekil bozukluğu var.
Tanı nasıl konur?
Muayenede dizin hareket açıklığını, eklemdeki sıvıyı, ağrının yerini ve bacağın dizilimini değerlendiriyoruz. Ayakta çekilen diz röntgeni kireçlenmenin evresini gösterir. Ultrason ile eklemdeki sıvıyı, eklem zarındaki iltihabı ve diz arkasındaki kisti (Baker kisti) aynı seansta görebiliyoruz.
MR her hastada gerekmez. Ani başlayan kilitlenme, yeni bir yırtık şüphesi ya da röntgenle açıklanamayan ağrı varsa istenir.
Ameliyatsız tedavi seçenekleri
Kilo vermek dizin taşıdığı yükü doğrudan azaltır; birkaç kiloluk kayıp bile merdiven ve yürüme ağrısında fark yaratabilir. Uyluk ön kası (kuadriseps) ve kalça kaslarını güçlendiren düzenli egzersiz, her evrede tedavinin temelidir. Fizyoterapistimiz dizinizi zorlamayan bir program hazırlar.
Eklem içi enjeksiyonlar ultrason eşliğinde yapılır. Dizde sıvı birikmişse önce bu sıvı boşaltılır. Kortizon iğnesi alevlenmiş, şiş ve iltihaplı dizde kısa süreli rahatlama sağlayabilir; sık tekrarlanması önerilmez. Hyalüronik asit (eklem sıvısına benzer kayganlaştırıcı jel) ve PRP (kendi kanınızdan hazırlanan, iyileştirici faktörlerden zengin plazma) özellikle hafif ve orta evrede ağrıyı azaltmak ve egzersize dönüşü kolaylaştırmak amacıyla uygulanabilir.
Geniküler sinir radyofrekans ablasyonu (dizde sinir uyuşturma), dizden ağrıyı taşıyan küçük sinirlerin ultrason eşliğinde iğneyle bulunup radyofrekans akımıyla uyuşturulmasıdır. Kesi yapılmaz, lokal anesteziyle uygulanır. Ameliyat istemeyen, ek hastalıkları nedeniyle ameliyat riski yüksek olan ya da protez için henüz erken görülen orta–ileri evre hastalarda aylarca sürebilen rahatlama hedeflenir. Radyofrekans kıkırdağı onarmaz; ağrıyı azaltarak egzersiz yapabilmenizi amaçlar.
Protez ne zaman gerekir?
Diz protezi, aşınmış eklem yüzeylerinin metal ve özel plastik parçalarla kaplandığı ameliyattır. Ağrı gece uykunuzu bölüyorsa, yürüme mesafeniz belirgin şekilde kısalmışsa, bacaktaki eğrilik artıyorsa ve röntgende ileri evre kireçlenme görülüyorsa protez gündeme gelir. Karar yalnızca röntgene göre değil, yaşam kalitenize ve beklentilerinize göre birlikte verilir.
Kireçlenme dizin yalnızca iç ya da dış bölümündeyse yarım (unikondiler) protez, genç ve bacağında eğrilik olan hastalarda ise kemiği düzelterek yükü sağlıklı tarafa aktaran osteotomi ameliyatı seçenek olabilir. Ameliyattan sonra hekim ve fizyoterapist takibi birlikte yürütülür.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
Diz ağrınız birkaç haftadır sürüyorsa, merdiven, yürüme ve kalkma gibi günlük işlerinizi kısıtlıyorsa ya da dizinizde tekrarlayan şişlik oluyorsa muayene olmanızı öneririz. Dizinizde ani kızarıklık, sıcaklık ve ateş varsa eklem enfeksiyonu açısından aynı gün başvurmalısınız.
Gözden geçiren: Op. Dr. Enis Gürsel, Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı · Son güncelleme: 22 Ekim 2026